فیزیوتراپی برای بیمار سکته مغزی باید بلا فاصله بعد از ترخیص غز بیمارستان در کنار دیگر اقدامات نظیر کاردرمانی و گفتاردرمانی انجام شود .
ارگوتراپیست رضا مقتدائی
فیزیوتراپی پس از سکته مغزی: راهنمای جامع برای بازیابی حرکت و استقلال
سکته مغزی (Stroke) یک حادثه پزشکی جدی و یکی از علل اصلی ناتوانی بلندمدت در بزرگسالان در سراسر جهان است. هنگامی که جریان خون به بخشی از مغز قطع یا شدیداً کاهش مییابد، سلولهای مغزی شروع به مردن میکنند که منجر به از دست دادن عملکردهای جسمی، شناختی و حسی میشود. در این میان، **فیزیوتراپی** به عنوان یک رکن اساسی در فرآیند توانبخشی، نقش تعیینکنندهای در کمک به بازماندگان سکته مغزی برای بازیابی حداکثر تواناییهای حرکتی، بازگشت به استقلال و بهبود کیفیت زندگی ایفا میکند.
این مقاله به بررسی اهداف، تکنیک ها، مراحل مختلف و چشمانداز فیزیوتراپی در مسیر بهبودی پس از سکته مغزی میپردازد.
مکانیسم سکته مغزی و تاثیر آن بر حرکت
قبل از توضیح در مورد فیزیوتراپی برای بیمار سکته مغزی به تعریف سکته مغزی می پردازیم .
دو نوع اصلی سکته مغزی وجود دارد:
۱٫ **سکته ایسکمیک (Ischemic Stroke):** ناشی از انسداد یک رگ خونی توسط لخته خون که حدود ۸۷٪ موارد را تشکیل میدهد.
۲٫ **سکته هموراژیک (Hemorrhagic Stroke):** ناشی از پارگی یک رگ خونی و خونریزی درون مغز.
صرفنظر از نوع، نتیجه آسیب به بافت مغز است. از آنجایی که هر نیمکره مغز سمت مقابل بدن را کنترل میکند، آسیب به سمت چپ مغز باعث ضعف یا فلج در سمت راست بدن (همی پارزی راست) و آسیب به سمت راست مغز باعث ضعف در سمت چپ بدن (همی پارزی چپ) میشود. این آسیب میتواند منجر به موارد زیر شود:
* **همی پارزی (Hemiparesis):** ضعف در یک سمت بدن.
* **همی پلژی (Hemiplegia):** فلج کامل یک سمت بدن.
* **اسپاستیسیتی (Spasticity):** افزایش غیرطبیعی تونوس عضله که باعث سفتی، کشیدگی و انقباض غیرارادی عضلات میشود.
* **از دست دادن تعادل و هماهنگی (Ataxia)**
* **اختلال در حس لامسه و درک فضایی (Sensory Deficits)**
* **خستگی مفرط**
اهداف اصلی فیزیوتراپی پس از سکته مغزی
فیزیوتراپیستها برای فیزیوتراپی برای بیمار سکته مغزی با طراحی یک برنامه درمانی فرد محور، به دنبال دستیابی به اهداف زیر هستند:
۱٫ **بازآموزی حرکتی (Motor Re-education):** آموزش مجدد مغز برای کنترل حرکات از طریق نوروپلاستیسیتی (انعطاف پذیری عصبی).
۲٫ **بهبود تعادل و هماهنگی (Improving Balance & Coordination):** برای جلوگیری از زمین خوردن و افزایش امنیت در حرکت.
۳٫ **کاهش اسپاستیسیتی (Reducing Spasticity):** through stretching, positioning, and specific techniques.
۴٫ **جلوگیری از عوارض ثانویه (Preventing Secondary Complications):** مانند خشکی مفاصل، زخم های فشاری، و لخته شدن خون.
۵٫ **افزایش قدرت و استقامت (Increasing Strength & Endurance):** برای انجام فعالیتهای روزمره زندگی.
۶٫ **بازگشت به استقلال عملکردی (Returning to Functional Independence):** توانایی انجام کارهایی مانند انتقال از تخت به صندلی چرخدار، راه رفتن، و بالا و پایین رفتن از پلهها.
۷٫ **آموزش به بیمار و خانواده (Patient & Family Education):** برای درک روند بهبودی و ادامه تمرینات در منزل.
ارزیابی اولیه توسط فیزیوتراپی برای بیمار سکته مغزی
قبل از شروع درمان فیزیوتراپی برای بیمار سکته مغزی، فیزیوتراپیست یک ارزیابی کامل انجام میدهد که شامل موارد زیر است:
* **تستهای قدرت عضلانی (Manual Muscle Testing):** برای ارزیابی درجه ضعف.
* **ارزیابی دامنه حرکتی (Range of Motion Assessment):** برای بررسی محدودیت حرکتی مفاصل.
* **ارزیابی تعادل (Berg Balance Scale, etc.):** برای سنجش خطر زمین خوردن.
* **ارزیابی الگوی راه رفتن (Gait Analysis):** برای بررسی لنگش یا الگوهای حرکتی غیرطبیعی.
* **بررسی میزان اسپاستیسیتی (Modified Ashworth Scale):**
* **ارزیابی عملکردی (Functional Independence Measure – FIM):** برای سنجش میزان استقلال در فعالیتهای روزمره.
تکنیکها و روشهای فیزیوتراپی برای بیمار سکته مغزی
فیزیوتراپیستها از طیف وسیعی از تکنیکها بر اساس نیاز و مرحله بهبودی بیمار سکته مغزی استفاده میکنند:
**۱٫ تمرینات درمانی و حرکتی:**
* **تمرینات دامنه حرکتی (Range of Motion Exercises):**
* **فعال (Active):** بیمار خودش حرکت را انجام میدهد.
* **غیرفعال (Passive):** فیزیوتراپیست بدون کمک بیمار، مفصل را حرکت میدهد. این کار برای جلوگیری از خشکی مفصل بسیار مهم است.
* **تمرینات تقویتی (Strengthening Exercises):** ابتدا روی عضلات سالمتر و سپس روی عضلات آسیب دیده با استفاده از وزنه، باندهای کشی یا دستگاهها.
* **تمرینات تعادلی (Balance Training):** از نشستن روی لبه تخت شروع شده و به ایستادن و راه رفتن روی سطوح ناهموار پیشرفت میکند.
* **بازآموزی راه رفتن (Gait Training):** استفاده از میله ها برای حمایت، سپس واکر، و در نهایت عصا. گاهی از دستگاههای body weight support treadmill training (BWSTT) استفاده میشود.
* **تمرینات عملکردی (Functional Training):** تمرین انتقال از تخت به صندلی، بلند شدن از زمین، و بالا رفتن از پلهها.
**۲٫ تکنیکهای تخصصی مبتنی بر نوروپلاستیسیتی:**
* **درمان با محدودیت-Induced Movement Therapy (CIMT):** برای بیماران با حرکت جزئی در دست آسیب دیده. دست سالم با یک دستکش محدود میشود تا بیمار مجبور به استفاده از دست مبتلا شود. این روش به شدت نوروپلاستیسیتی را تحریک میکند.
* **درمانی (Task-Oriented Training):** تمرین بر روی انجام یک کار خاص و معنادار (مثلاً برداشتن یک لیوان) به صورت تکراری.
* **تمرین روی آینه (Mirror Therapy):** بیمار دست سالم خود را در مقابل آینه حرکت میدهد در حالی که دست مبتلا پشت آینه پنهان است. این کار مغز را “فریب” داده و باعث فعال شدن نواحی حرکتی مربوط به دست فلج میشود.
* **PNF (Proprioceptive Neuromuscular Facilitation – PNF):** الگوهای حرکتی چرخشی و اریب یا مایل که به بهبود هماهنگی و قدرت کمک میکند.
**۳٫ مدیریت اسپاستیسیتی:**
برای مدیریت سفتی و اسپاستی سیتی در فیزیوتراپی برای بیمار سکته مغزی تکنیک های زیر استفاده می شود ؛
* **کشش (Stretching):** کشش آرام و مداوم عضلات اسپاستیک.
* **قرارگیری صحیح (Positioning):** استفاده از بالش و اسپلینت برای قرار دادن مفصل در موقعیتی که مانع کوتاه شدن عضلات شود.
* **اسپلینتینگ (Splinting):** برای حفظ طول عضله و جلوگیری از دفورمیتی.
* **کاربرد سرما و گرما (Cryotherapy & Thermotherapy):** برای کاهش درد و اسپاسم.
**۴٫ تکنولوژیهای نوین در فیزیوتراپی:**
امروزه تکنولوژی های نوین فیزیوتراپی برای بیمار سکته مغزی را می توان در دسته های زیر تعریف کرد ؛
* **رباتیک (Robotics):** از اگزوسکلت ها و ربات های کمکی برای راه رفتن و تمرینات تکراری دست استفاده میشود.
* **واقعیت مجازی (Virtual Reality – VR):** ایجاد محیطهای تعاملی و جذاب برای انگیزه بیشتر بیمار و تکرار تمرینات.
* **تحریک الکتریکی عملکردی (Functional Electrical Stimulation – FES):** از جریان الکتریکی ملایم برای تحریک عضلات فلج در حین انجام یک فعالیت (مثلاً گرفتن یک شی یا راه رفتن) استفاده میکند.
مراحل فیزیوتراپی در طول زمان بهبودی
فیزیوتراپی برای بیمار سکته مغزی در هر مرحله از سیر بیماری متفاوت است ؛
**۱٫ فاز حاد (Acute Phase – روزها تا هفتههای اول):**
* در بیمارستان شروع میشود.
* تمرکز بر جلوگیری از عوارض (ذات الریه، لخته خون، زخم بستر).
* تمرینات دامنه حرکتی غیرفعال و آموزش وضعیت دهی.
* کمک به بیمار برای نشستن روی لبه تخت و انتقال به صندلی.
**۲٫ فاز تحت حاد (Subacute Phase – هفتهها تا ماهها):**
* معمولاً در مراکز توانبخشی بستری یا سرپایی انجام میشود.
* این مرحله، فاز طلایی بهبودی است که نوروپلاستیسیتی در بالاترین سطح است.
* تمرکز بر تمرینات تقویتی، تعادلی و بازآموزی راه رفتن.
* معرفی تکنیکهای تخصصی مانند CIMT یا آینه درمانی.
**۳٫ فاز بهبودی یا مزمن (Chronic Phase – 6 ماه به بعد):**
* بهبودی کندتر میشود اما قطعی نیست.
* تمرکز بر به حداکثر رساندن عملکرد باقیمانده و تطابق با ناتوانیهای دائمی.
* استفاده از وسایل کمکی (عصا، واکر، اسپلینت) برای افزایش استقلال.
* ادامه تمرینات برای حفظ دستاوردها و جلوگیری از پسرفت.
نقش خانواده و مراقبان در فیزیوتراپی سکته مغزی
در فیزیوتراپی برای بیمار سکته مغزی حمایت خانواده کلیدی است. آنها میتوانند با تشویق بیمار، کمک در انجام تمرینات تجویز شده در خانه و ایجاد یک محیط امن و بدون مانع، نقش بزرگی در موفقیت روند توانبخشی ایفا کنند.
عوامل موثر بر موفقیت فیزیوتراپی
عوامل متعددی در میزان موفقیت فیزیوتراپی برای بیمار سکته مغزی دخیل هستند برخی از این عوامل عبارتند از ؛
* **شدت و محل سکته مغزی**
* **شروع زودهنگام فیزیوتراپی**
* **انگیزه و مشارکت فعال بیمار**
* **سن و سلامت کلی بیمار**
* **تکرار و ثبات در انجام تمرینات**
* **حمایت اجتماعی و خانوادگی**
جمعبندی نهایی
فیزیوتراپی پس از سکته مغزی یک سفر طولانی، چالش برانگیز اما فوق العاده ارزشمند است. این فرآیند، تنها بازیابی قدرت عضلانی نیست، بلکه بازآموزی مغز برای ارتباط مجدد با بدن است. با پیشرفتهای علم نوروپلاستیسیتی و تکنولوژیهای نوین، امید برای بازیابی عملکرد هرگز بیشتر از این نبوده است. هر قدم کوچک، هر حرکت بدست آمده، یک پیروزی بزرگ در مسیر بازگشت به زندگی و استقلال است. مهمترین نکته این است که هرگز نباید امید را از دست داد و باید با پشتکار و تحت نظر یک تیم توانبخشی مجرب، به مسیر بهبودی ادامه داد.