فیزیوتراپی برای گیلن باره

فیزیوتراپی برای گیلن باره ، با توجه به حاد و ناگهانی بودن علایم ، در بازگرداندن توانایی و قدرت عضلات ضعیف شده بسیار کمک کننده است.

 

فیزیوتراپی برای سندرم گیلن باره: راهنمای جامع توانبخشی و بازیابی استقلال

سندرم گیلن باره (Guillain-Barré Syndrome یا GBS) یک اختلال نادر اما جدی سیستم عصبی محیطی است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به اعصاب حمله می کند. این حمله منجر به ضعف عضلانی، از دست دادن احساسات و در موارد شدید، فلج کامل می شود. در حالی که درمان های پزشکی اولیه مانند ایمونوگلوبولین وریدی (IVIG) یا پلاسمافرز برای مهار حمله ایمنی حیاتی هستند، **فیزیوتراپی برای گیلن باره نقش اساسی و غیرقابل انکاری در روند بهبودی، جلوگیری از عوارض و بازگشت بیمار به حداکثر سطح ممکن از استقلال و عملکرد دارد.** این مقاله به بررسی دقیق اهداف، مراحل، تکنیک ها و چالش های فیزیوتراپی در طول سیر بیماری گیلن باره می پردازد.

 درک سندرم گیلن باره و اهمیت فیزیوتراپی

قبل تز توضیح درباره نقش فیزیوتراپی برای گیلن باره به چند تعریف و مفهوم کلی می پردازیم .

**۱.۱ مکانیسم بیماری:**

GBS یک نوروپاتی دمیلینه کننده است. به این معنی که غلاف میلین (پوشش محافظتی اطراف آکسون های عصبی) آسیب دیده و انتقال سیگنال های عصبی از مغز و نخاع به عضلات مختل می شود. نتیجه این آسیب، ضعف پیشرونده، معمولاً از پاها شروع شده و به بالا گسترش می یابد (الگوی صعودی) است.

 

**۱.۲ فازهای بیماری:**

درک این فازها برای برنامه ریزی فیزیوتراپی برای گیلن باره ضروری است:

* **فاز حاد:** دوره پیشرونده بیماری که معمولاً تا ۴ هفته طول می کشد. در این مرحله، وضعیت بیمار ممکن است به سرعت تغییر کند و اولویت با مراقبت های پزشکی و پشتیبانی (مانند تهویه مکانیکی در صورت نیاز) است.

* **فاز پلاتو (ثبات):** دوره ای که بیماری پیشرفت نمی کند و در آن وضعیت بیمار تثبیت می شود. این فاز می تواند از چند روز تا چند هفته طول بکشد.

* **فاز بهبودی:** دوره ای که در آن اعصاب شروع به ترمیم خود می کنند و عملکرد به تدریج بازمی گردد. این فاز می تواند از چند ماه تا چند سال به طول بینجامد و فیزیوتراپی در این مرحله به اوج اهمیت خود می رسد.

 

**۱.۳ چرا فیزیوتراپی حیاتی است؟**

در طول فاز حاد و به دلیل فلج یا ضعف شدید، بیمار در معرض خطرات عمده ای قرار دارد:

* **آتروفی عضلات:** عدم استفاده از عضلات منجر به کاهش سریع حجم و قدرت آن ها می شود.

* **کوتاهی عضلات و کنتراکچر (Contracture):** اگر مفاصل در یک موقعیت ثابت نگه داشته شوند، عضلات و تاندون ها کوتاه و سفت شده و دامنه حرکتی مفصل به طور دائمی محدود می شود.

* **زخم های فشاری (بستر):** بی حرکتی طولانی مدت باعث ایجاد زخم در نقاط تحت فشار می شود.

* **مشکلات تنفسی:** ضعف عضلات تنفسی می تواند منجر به عفونت های ریوی مانند پنومونی شود.

* **ترومبوز ورید عمقی (DVT):** عدم حرکت، خطر تشکیل لخته خون در پاها را افزایش می دهد.

فیزیوتراپی از اولین روزهای بستری شدن، با هدف جلوگیری از این عوارض و آماده سازی بدن برای بهبودی آغاز می شود.

 

 ارزیابی اولیه توسط فیزیوتراپیست

 

قبل از شروع هر برنامه درمانی فیزیوتراپی برای گیلن باره ، فیزیوتراپیست یک ارزیابی کامل انجام می دهد تا:

* **قدرت عضلانی:** با استفاده از مقیاس معروف MRC (شورای تحقیقات پزشکی) از ۰ (هیچ انقباضی) تا ۵ (قدرت طبیعی) ارزیابی می شود.

* **دامنه حرکتی مفاصل (ROM):** میزان حرکت پذیری هر مفصل اندازه گیری می شود.

* **حس عمقی و حس های سطحی:** احساس موقعیت مفاصل و حس لمس بررسی می شود.

* **تحمل فعالیت و وضعیت تنفسی:** ظرفیت تنفسی و تحمل بیمار در برابر فعالیت ارزیابی می شود.

* **وضعیت عملکردی:** توانایی های بیمار در انجام فعالیت های روزمره زندگی (ADLs) مانند نشستن، ایستادن و راه رفتن بررسی می شود.

* **سطح درد:** دردهای عصبی (نوروپاتیک) یا عضلانی اسکلتی ثبت می شود.

* **تعادل و هماهنگی:**در طول فاز بهبودی، این موارد به دقت ارزیابی می شوند.

 

مداخلات فیزیوتراپی در مراحل مختلف بیماری گیلن باره

نقش فیزیوتراپی برای گیلن باره در هر مرحله از فاز های بیماری برای دستیابی به اهداف خاص و جلوگیری از عوارض به خصوصی انجام می شود.

**۳.۱ فیزیوتراپی در فاز حاد (در بخش ICU یا بخش عادی):**

اهداف در این مرحله کاملاً حمایتی و پیشگیرانه هستند.

* **تمرینات دامنه حرکتی غیرفعال (PROM):** فیزیوتراپیست به آرامی و بدون کمک خود بیمار، مفاصل او را در تمام دامنه حرکتی طبیعی خود حرکت می دهد. این کار روزانه و برای تمام مفاصل انجام می شود تا از خشکی و کنتراکچر جلوگیری کند.

* ** positioning (تغییر پوزیشن):** تغییر مرتب وضعیت بیمار در تخت برای جلوگیری از زخم بستر و مشکلات تنفسی.

* **تمرینات تنفسی:**

* آموزش تنفس عمیق و سرفه موثر.

* استفاده از اسپیرومتر تشویقی (Incentive Spirometer) برای بازگشایی ریه ها.

* لمس و ضربه و لذزش برای کمک به خروج ترشحات ریوی.

* **آموزش خانواده:** آموزش به اعضای خانواده برای کمک در انجام تمرینات ساده و تغییر پوزیشن.

 

**۳.۲ فیزیوتراپی در فاز بهبودی (در بیمارستان، کلینیک و منزل):**

با بازگشت تدریجی عملکرد عصبی، اهداف فیزیوتراپی برای گیلن باره پویا و فعال می شوند.

* **تمرینات دامنه حرکتی فعال-کمکی (AAROM) و فعال (AROM):** با بازگشت تدریجی قدرت، از بیمار خواسته می شود با کمک فیزیوتراپیست یا خودش مفاصل را حرکت دهد.

* **تمرینات تقویتی پیشرونده:**

* ابتدا با استفاده از جاذبه حذف شده (در سطح صاف) شروع می شود.

* سپس بر ضد جاذبه زمین انجام می شود.

* در نهایت از وزنه های سبک، باندهای کشی (Theraband) یا دستگاه های بدنسازی برای افزایش مقاومت استفاده می شود.

* **تاکید بر تمرینات عملکردی است:** تقویت عضلاتی که برای بلند شدن از تخت، نشستن و ایستادن ضروری هستند.

* **بازآموزی انتقال و جابجایی:**

* آموزش غلت زدن در تخت.

* نشستن روی لبه تخت.

* انتقال از تخت به ویلچر و برعکس.

* ایستادن با کمک و سپس بدون کمک.

* **بازآموزی راه رفتن:**

* شروع با ایستادن و تحمل وزن با کمک عصا یا واکر.

* تمرین انتقال وزن از یک پا به پای دیگر.

* تمرین الگوی صحیح راه رفتن (gait training).

* استفاده از وسایل کمکی مانند واکر، عصا یا بریس (AFO – مچ پا-پا) برای ثبات و جلوگیری از افتادگی پا (Foot Drop).

* **تمرینات تعادلی:**

* تمرین تعادل در حالت نشسته.

* تمرین تعادل در حالت ایستاده با کمک و سپس بدون کمک.

* تمرین بر روی سطوح ناپایدار (مانند فوم) برای چالش بیشتر.

* **مدیریت خستگی (Fatigue Management):** خستگی شدید یکی از شایع ترین علائم GBS است. فیزیوتراپیست آموزش می دهد که چگونه فعالیت ها را در طول روز پخش کرده و بین آن ها استراحت کافی داشته باشد (Energy Conservation Techniques).

* **مدیریت درد:** استفاده از مدالیته هایی مانند:

* **TENS (تحریک الکتریکی عصب از طریق پوست):** برای کاهش دردهای عصبی.

* **گرما درمانی:** برای کاهش سفتی عضلات و درد.

* **سرما درمانی:** برای کاهش التهاب و درد حاد.

* **کشش های ملایم:** برای جلوگیری از کوتاهی عضلات.

 

**۳.۳ فیزیوتراپی در فاز بهبودی طولانی مدت (مرحله نگهداری):**

اهداف در این مرحله از فیزیوتراپی برای گیلن باره بازگشت به حداکثر سطح ممکن از استقلال و زندگی عادی است.

* **تمرینات پیشرفته تقویتی و تعادلی.**

* **تمرینات هوازی (ایروبیک):** مانند دوچرخه ثابت، راه رفتن روی تردمیل یا شنا برای بهبود آمادگی قلبی-عروقی و استقامت.

* **بازگشت به فعالیت های خاص:** تمرینات ویژه برای بازگشت به شغل یا سرگرمی های خاص (مثلاً بلند کردن اجسام، ایستادن طولانی مدت).

* **آموزش و مشاوره:** ارائه برنامه های تمرینی خانگی برای ادامه روند بهبودی و پیشگیری از عود مشکلات.

 

چالش های خاص و ملاحظات ویژه

در طول انجام فیزیوتراپی برای گیلن باره هم بیمار ، هم درمانگر ممکن است با مشکلات زیر مواجه سوند ، با شناخت بهتر این مشکلات و دانستن راه حل آنها ادامه روال درمان و تکمیل درمان آسانتر می شود.

* **درد نوروپاتیک:** این دردها اغلب سوزشی، تیر کشنده یا شوک الکتریکی هستند و به مسکن های معمولی پاسخ نمی دهند. فیزیوتراپیست باید با احتیاط کار کند و از TENS و تکنیک های آرامش بخشی استفاده نماید.

* **خستگی بیش از حد:** فشار آوردن بیش از حد به بیمار می تواند باعث پسرفت شود. **”به بدن خود گوش دهید ، شعار اصلی است. تمرینات باید به دوزهای کوچک و مکرر تقسیم شوند.

* **پاسخ غیرطبیعی اتونومیک:** ممکن است بر ضربان قلب و فشار خون تاثیر بگذارد. فیزیوتراپیست باید هنگام تغییر پوزیشن بیمار (مثلاً از خوابیده به نشسته) بسیار مراقب باشد تا از افت فشار خون وضعیتی جلوگیری کند.

* **پیش آگهی متغیر:** سرعت بهبودی در هر فرد کاملاً متفاوت است. فیزیوتراپیست باید صبور باشد و برنامه را متناسب با پیشرفت فردی تنظیم کند. بهبودی می تواند بسیار کند باشد و نیاز به پشتکار زیادی دارد.

 

 نقش تیم چندرشته‌ای ای برای فیزیوتراپی گیلن باره

در فیزیوتراپی برای گیلن باره فیزیوتراپیست به تنهایی عمل نمی کند. او بخشی از یک تیم بزرگتر است که شامل موارد زیر است:

* **نورولوژیست:** مدیریت پزشکی اصلی بیماری.

* **پرستاران:** مراقبت های روزانه و پیگیری علائم حیاتی.

* **کاردرمان (Occupational Therapist):** کمک به بازگشت به فعالیت های روزمره زندگی، استفاده از وسایل تطابقی.

* **گفتاردرمان (در صورت ضعف عضلات بلع):**

* **متخصص تغذیه:** تضمین تغذیه کافی برای支持ترمیم عصبی.

* **مددکار اجتماعی:** حمایت روانی و اجتماعی.

 

نتیجه گیری

سندرم گیلن باره یک سفر طولانی و چالش برانگیز است که از فاز حاد و ترسناک شروع شده و تا بهبودی تدریجی و اغلب طولانی ادامه می یابد. در این سفر، **فیزیوتراپی ستون فقرات فرآیند توانبخشی است.** یک فیزیوتراپیست با دانش تخصصی، نه تنها از بروز عوارض ناتوان کننده جلوگیری می کند، بلکه با طراحی یک برنامه تمرینی شخصی سازی شده، ایمن و پیشرونده، به بیمار انگیزه و ابزارهای لازم برای بازپس گیری کنترل بدن خود، بازیابی قدرت و در نهایت بازگشت به زندگی مستقل و با کیفیت را می دهد. بهبودی از گیلن باره یک ماراتن است، نه دو سرعت، و فیزیوتراپیست مربی دلسوز و متخصص در تمام این مسیر است.