کاردرمانی دست بعد از سکته مغزی ، یکی از چالش برانگیز ترین قسمت های توانبخشی بیماران سکته مغزی است که نیاز به تبحر کاردرمانگر سکته مغزی دارد.
ارگوتراپیست رضا مقتدائی
کاردرمانی دست بعد از سکته مغزی: راهبردهای توانبخشی و بهبود عملکر
سکته مغزی یکی از شایعترین علل ناتوانیهای حرکتی در بزرگسالان است که اغلب منجر به ضعف یا فلج یک طرف بدن (همی پلژی) میشود. از بین رفتن عملکرد دست پس از سکته مغزی، تأثیر قابل توجهی بر استقلال فرد در فعالیتهای روزمره زندگی (ADLs) میگذارد. کاردرمانی (Occupational Therapy) به عنوان یک رکن اساسی در توانبخشی پس از سکته، با استفاده از تکنیکهای تخصصی، به بیماران کمک میکند تا عملکرد دست خود را بازیابند و کیفیت زندگی خود را بهبود بخشند.
این مقاله به بررسی اصول کاردرمانی دست بعد از سکته مغزی، تکنیکهای مؤثر، و رویکردهای نوین در این حوزه میپردازد.
تأثیر سکته مغزی بر عملکرد دست
سکته مغزی به دو نوع اصلی **ایسکمیک** (انسداد عروق خونی) و **هموراژیک** (خونریزی مغزی) تقسیم میشود. صرف نظر از نوع سکته، آسیب به مناطق حرکتی مغز (مانند قشر حرکتی اولیه یا مسیرهای عصبی پیرامیدال) میتواند منجر به:
– **ضعف عضلانی (همی پارزی)**
– **فلج یک طرفه (همی پلژی)**
– **اسپاستیسیتی (افزایش تون عضلانی)**
– **اختلال در هماهنگی حرکتی (آتاکسی)**
– **از دست دادن مهارتهای ظریف حرکتی**
این اختلالات، انجام فعالیتهایی مانند گرفتن اشیا، نوشتن، غذا خوردن و لباس پوشیدن را دشوار میسازد از این رو انجام کاردرمانی دست بعد از سکته مغزی ضروری است.
اهداف کاردرمانی دست پس از سکته مغزی
کاردرمانی دست بعد از سکته مغزی بر اساس نیازهای فردی بیمار طراحی میشود و اهداف اصلی آن شامل:
۱٫ **بازیابی دامنه حرکتی (ROM) و قدرت عضلانی**
۲٫ **کاهش اسپاستیسیتی و بهبود کنترل حرکتی**
۳٫ **تقویت هماهنگی بین چشم و دست**
۴٫ **بازآموزی مهارتهای حرکتی ظریف**
۵٫ **افزایش استقلال در فعالیتهای روزمره**
۶٫ **پیشگیری از عوارض ثانویه مانند خشکی مفاصل و آتروفی عضلانی**
تکنیکهای کاردرمانی برای بهبود عملکرد دست
۱٫ تمرینات درمانی فعال و غیرفعال
– **تمرینات غیرفعال (PROM):** در مراحل اولیه که بیمار کنترل حرکتی کمی دارد، درمانگر به صورت دستی مفاصل را حرکت میدهد تا از خشکی جلوگیری کند.
– **تمرینات فعال کمکی (AAROM):** با پیشرفت بیمار، از او خواسته میشود با کمک درمانگر یا دست سالم، حرکات را انجام دهد.
– **تمرینات مقاومتی:** پس از بهبود نسبی قدرت، از کشهای درمانی یا وزنههای سبک برای تقویت عضلات استفاده میشود.
۲٫ تحریک حسی-حرکتی
– **تحریک لمسی:** استفاده از بافتهای مختلف (نرم، زبر) برای بهبود حس عمقی.
– **تحریک الکتریکی عملکردی (FES):** تحریک عضلات فلج با جریان الکتریکی کم برای تسهیل حرکت.
۳٫ تمرینات مهارتهای ظریف
– **گیرههای مختلف (Pinch, Grip):** تمرین گرفتن سکه، مهره، یا اشیا کوچک.
– **نقاشی و نوشتن:** استفاده از مدادهای تطبیقی برای بهبود کنترل حرکتی.
– **بازیهای درمانی:** پازل، لگو، یا بازیهای رایانهای تعاملی برای افزایش انگیزه.
۴٫ آینه درمانی (Mirror Therapy)
این تکنیک با قرار دادن آینه در مقابل دست سالم، توهم حرکت دست آسیب دیده را ایجاد میکند و به بازسازی مسیرهای عصبی کمک میکند. و بدین ترتیب در کاردرمانی دست بعد از سکته مغزی کمک کننده است.
۵٫ محدودیت درمانی (CIMT)
در این روش، دست سالم محدود میشود تا بیمار مجبور به استفاده از دست آسیب دیده شود. این روش بهویژه در بهبود عملکرد حرکتی مؤثر است.
۶٫ تکنولوژیهای نوین در کاردرمانی
– **رباتهای توانبخشی:** دستگاههایی مانند **Armeo Power** به حرکت کنترلشده دست کمک میکنند.
– **واقعیت مجازی (VR):** شبیهسازی فعالیتهای روزمره در محیط مجازی برای بهبود هماهنگی.
– **بیوفیدبک:** استفاده از حسگرها برای آگاهی بیمار از میزان انقباض عضلات.
مدیریت اسپاستیسیتی در کاردرمانی
اسپاستیسیتی یکی از موانع اصلی در بهبود عملکرد دست است. راهکارهای کنترل آن شامل:
– **کشش عضلات** به صورت منظم
– **تزریق بوتاکس** برای کاهش سفتی عضلات
– **استفاده از اسپلیت های استاتیک و دینامیک** برای حفظ وضعیت صحیح دست
نقش خانواده و محیط خانه در توانبخشی
یکی از فاکتور های کلیدی در کاردرمانی دست بعد از سکته مغزی نقش خانواده است که می تواند در موارد زیر به بیمار کمک نماید:
– **تطبیق محیط خانه** (مانند استفاده از دستگیرههای مناسب، ظروف تطبیقی)
– **تشویق بیمار به تمرینات روزانه**
– **حمایت روانی** برای جلوگیری از افسردگی و ناامیدی
جمعبندی
کاردرمانی دست پس از سکته مغزی یک فرآیند تدریجی است که نیاز به صبر، تمرین مستمر و رویکرد چندجانبه دارد. با ترکیب تکنیکهای سنتی و فناوریهای نوین، بسیاری از بیماران میتوانند بخشی از عملکرد دست خود را بازیابند و به استقلال نسبی برسند. شروع زودهنگام کاردرمانی و پایبندی به برنامههای تمرینی، نقش تعیین کنندهای در نتایج بلندمدت دارد.
در نهایت، همکاری بین تیم درمانی (کاردرمانگر، فیزیوتراپیست، نورولوژیست) و خانواده بیمار، کلید موفقیت در توانبخشی پس از سکته مغزی است.
اگر نیاز به جزئیات بیشتری در مورد هر بخش دارید، خوشحال می شویم که اطلاعات تکمیلی را از متخصص و کاردرمانگر مخصوص سکته مغزی در کاردرمانی مهراد بخواهید .
—
**منابع:**
– American Stroke Association (2023).
– “Stroke Rehabilitation” – Saunders Elsevier.
– Clinical trials on Mirror Therapy and CIMT.