کاردرمانی شانه منجمد با تمرکز بر متحرک سازی مفصل شانه و تقویت عضلات ، بر بهبود عملکرد شانه و دست نقش بسزایی دارد .
ارگوتراپیست رضا مقتدائی
نقش کاردرمانی در شانه منجمد
شانه منجمد (Frozen Shoulder) یا کپسولیت چسبنده، یک بیماری ناتوانکننده است که با درد شدید و کاهش قابل توجه دامنه حرکتی مفصل شانه مشخص میشود. این عارضه بهطور معمول در سه مرحله پیش رونده (یخزدگی، انجماد و ذوب) رخ میدهد و میتواند ماهها تا سالها به طول بینجامد. در این میان، کاردرمانی شانه منجمد به عنوان یک رکن اساسی در مدیریت غیرجراحی این شرایط، نقش بسزایی ایفا میکند. این مقاله به بررسی جامع اهداف، ارزیابیها، تکنیکها و مداخلات کاردرمانی در تمامی مراحل شانه منجمد میپردازد و بر رویکردی فرد محور و عملکردی برای بازگشت بیمار به زندگی مستقل تأکید دارد.
درک شانه منجمد
شانه منجمد یک بیماری التهابی کپسول مفصل شانه است که منجر به ضخیم شدن، انقباض و تشکیل بافت اسکار در کپسول مفصلی میشود. این فرآیند فضای داخل مفصل را کاهش داده و حرکت استخوان بازو (هومروس) در حفره گلنوئید را شدیداً محدود میکند.
– **شیوع:** حدود ۲-۵٪ از جمعیت عمومی را تحت تأثیر قرار میدهد.
– **سن و جنس:** بیشتر در افراد بین ۴۰ تا ۶۰ سال شایع است و زنان را کمی بیشتر از مردان درگیر میکند.
– **عوامل خطر:** دیابت (تا ۲۰٪ بیماران دیابتی را درگیر میکند)، بیماریهای تیروئید، بیماریهای قلبی عروقی، بیماری پارکینسون، بیحرکتی طولانیمدت شانه (مثلاً پس از شکستگی یا سکته مغزی).
درک مراحل پیشرفت بیماری برای برنامهریزی درمانی کاردرمانی شانه منجمد صحیح حیاتی است:
۱٫ **مرحله یخزدگی (دردناک):** شروع تدریجی درد عمیق و منتشر در شانه که شبها و با دراز کشیدن روی شانه مبتلا تشدید میشود. دامنه حرکتی بهتدریج شروع به کاهش میکند. این مرحله ۶ هفته تا ۹ ماه طول میکشد.
۲٫ **مرحله انجماد (سفتی):** درد به تدریج کاهش مییابد، اما سفتی و محدودیت حرکتی به اوج خود میرسد. انجام فعالیتهای روزمره مانند لباس پوشیدن، شانه کردن موها یا رسیدن به قفسه بالا بسیار دشوار یا غیرممکن میشود. این مرحله ۴ تا ۱۲ ماه طول میکشد.
۳٫ **مرحله ذوب (برطرف شدن):** دامنه حرکتی بهتدریج و بهطور خودبهخودی بازمیگردد. این فرآیند بهبودی میتواند از ۶ ماه تا ۲ سال یا بیشتر طول بکشد.
بدون مداخله کاردرمانی در شانه منجمد ، بسیاری از بیماران حتی پس از بهبودی خودبهخودی، با درجاتی از محدودیت حرکتی و ضعف باقی میمانند.
ارزیابی جامع توسط کاردرمانگر
قبل از شروع هر مداخله کاردرمانی در شانه منجمد، کاردرمانگر یک ارزیابی کامل انجام میدهد تا وضعیت پایه بیمار را تعیین کند.
**۲.۱ مصاحبه و تاریخچهگیری:**
– شرح حال پزشکی و عوامل خطر
– تاثیر بیماری شانه منجمد بر فعالیتهای روزمره زندگی (ADLs) و نقشهای شغلی و تفریحت مراجع
– الگو و شدت درد (مثلاً با استفاده از مقیاس آنالوگ بصری درد)
– اهداف و انتظارات بیمار از درمان
**۲.۲ ارزیابیهای فیزیکی:**
– **مشاهده:** وضعیت قرارگیری شانه، آتروفی عضلات، تورم
– **لمس :** حساسیت به لمس در نواحی خاص مانند تاندون سوپرااسپیناتوس
– **اندازهگیری دامنه حرکتی (ROM):** هم به صورت فعال (حرکت توسط خود patient) و هم غیرفعال (حرکت توسط درمانگر). این مهمترین بخش ارزیابی است.
– **ارزیابی قدرت عضلانی:** با استفاده از تستهای عضلانی دستی
– **ارزیابی عملکردی:** استفاده از تستهای استاندارد شده مانند:
– **پرسشنامه QuickDASH:** پرسشنامهای برای سنجش عملکرد اندام فوقانی
– **پرسشنامه SPADI (Shoulder Pain and Disability Index):** برای سنجش درد و ناتوانی شانه
– **تستهای عملی:** مانند رساندن دست به پشت سر، پشت کمر یا دهان
اهداف و مداخلات کاردرمانی در شانه منجمد
مداخلات کاردرمانی در شانه منجمد به شدت به مرحله بیماری و نیازهای فردی بیمار وابسته است.
**۳.۱ مرحله یخزدگی (تمرکز بر کنترل درد و التهاب)**
اهداف این مرحله عبارتند از ؛
– کاهش درد و التهاب
– حفظ حداکثر دامنه حرکتی ممکن بدون افزایش درد
– آموزش بیمار برای مدیریت شرایط
مداخلات کاردرمانی شانه منجمد عبارتند از ؛
– **مدالیتهها:** استفاده از سرمادرمانی (کرایوتراپی) برای کاهش درد و التهاب.
– **تمرینات پاندولی :** حرکات آرام و نوسانی برای حفظ حرکت ملایم مفصل و کشش خفیف کپسول.
– **دامنه حرکتی غیرفعال و کم کمک:** توسط درمانگر با حداکثر دقت انجام میشود.
– **تکنیکهای آرامسازی:** آموزش تکنیکهای تنفسی و آرامسازی عضلات برای مدیریت درد.
– **آموزش وضعیتدهی و محافظت از مفصل (Joint Protection):**
– اجتناب از فعالیتهای شدید و حرکات ناگهانی
– استفاده از بالش برای حمایت از شانه در هنگام خواب
– آموزش روشهای صحیح برای انجام فعالیتها بدون افزایش درد
– **استفاده از وسایل کمکی:** معرفی وسایلی مانند دستههای بلند برای پوشیدن جوراب یا لباس، برس موی بلند برای کاهش فشار روی شانه.
**۳.۲ مرحله انجماد (تمرکز بر بازیابی دامنه حرکتی و عملکرد)**
اهداف این مرحله عبارتند از ؛
– افزایش تدریجی دامنه حرکتی
– کاهش سفتی و چسبندگی کپسولی
– شروع تقویت تدریجی عضلات
– بهبود عملکرد در فعالیتهای روزمره
مداخلات این مرحله شامل موارد زیر است ؛
– **کششهای ملایم و پیشرونده:** درمانگر از تکنیکهای کشش دستی و غیرفعال استفاده میکند.
– **تمرینات فعال-کمکشده:** استفاده از دستگاههای قرقره، چوبهای ورزشی یا کمک دست سالم برای هدایت حرکت شانه مبتلا.
– **تمرینات دامنه حرکتی فعال:** به محض تحمل بیمار، حرکات فعال آغاز میشود.
– **تحرکبخشی مفاصل (Mobilization):** تکنیکهای تخصصی دستی توسط درمانگر برای متحرک سازی مفصل و کشش کپسول. این تکنیکها بر اساس درجات مختلف (از ملایم تا قوی) اعمال میشوند.
– **تقویت تدریجی:** شروع با انقباضات ایزومتریک (انقباض عضله بدون حرکت مفصل) برای عضلات روتاتور کاف و سپس پیشرفت به تمرینات با کشهای مقاومتی سبک (تراباند).
– **بازآموزی عضلات کتف:** بهبود ثبات و ریتم Scapulohumeral.
– **درمانهای دستی پیشرفته:** تکنیکهایی مانند Strain-Counterstrain.
– **برنامهریزی فعالیتهای عملکردی:** طراحی تمریناتی که مستقیماً مربوط به Aufgaben بیمار است، مانند رسیدن به قفسه، شستن پنجره یا شانه کردن موها.
**۳.۳ مرحله ذوب (تمرکز بر بازگشت کامل به عملکرد)**
اهداف این مرحله شامل موارد زیر است ؛
– بازگشت به دامنه حرکتی کامل و بدون درد
– بازگشت قدرت و استقامت به سطح قبل از آسیب
– بازگشت بیقید و شرط به تمام فعالیتهای زندگی و شغلی
– پیشگیری از عود
مداخلات این مرحله عبارتند از :
– **تمرینات پیشرونده تقویتی:** استفاده از دمبل، کشهای مقاومتی قویتر و دستگاههای بدنسازی.
– **تمرینات زنجیره حرکتی بسته و باز:** برای بهبود ثبات و coordination در کل اندام فوقانی.
– **تمرینات پلیومتریک و فعالیتهای عملکردی پویا:** برای آمادهسازی شانه برای demands زندگی واقعی (پرتاب ملایم، فشار دادن، کشیدن).
– **بازگشت تدریجی به کار و ورزش:** کاردرمانگر با بیمار و در برخی موارد با مراجع همکاری میکند تا یک برنامه بازگشت به کار ایمن را طراحی کند.
– **آموزش برنامهی تمرینی خانگی مستقل:** اطمینان از تداوم بهبودی و پیشگیری از عود.
رویکرد کلنگر کاردرمانی
نکته تمایز کاردرمانی از فیزیوتراپی محض، تأکید قوی بر **بازگشت به عملکرد** در بازگشت زندگی روزمره فرد است.
– **انطباق و اصلاح:** کاردرمانگر محیط خانه و کار بیمار را بررسی کرده و پیشنهادات عملی برای تغییر آن (مثلاً جابجایی قفسهها، تنظیم ارتفاع میز) ارائه میدهد.
– **آموزش حفظ انرژی :** آموزش به بیمار برای انجام فعالیتهای خود را به روشی کارآمدتر و با صرف انرژی کمتر انجام دهد تا از خستگی و درد جلوگیری کند.
– **مدیریت استرس و درد:** استفاده از تکنیکهای شناختی-رفتاری برای مقابله با چالشهای روانی-اجتماعی ناشی از درد مزمن.
– **پشتیبانی و انگیزهبخشی:** همراهی طولانیمدت با بیمار در مسیر بهبودی که ممکن است خستهکننده باشد.
نتیجه گیری
شانه منجمد یک سفر طولانی و چالش برانگیز برای بیمار است. کاردرمانی با ارائه یک برنامه درمانی ساختار یافته، فرد محور و همهجانبه، نقش مبرم در هدایت بیمار از طریق این سردرگمی ایفا میکند. از مدیریت درد در مرحله حاد تا بازیابی عملکرد کامل در مرحله نهایی، کاردرمانگر نهتنها بر بهبود بیومکانیک مفصل، بلکه بر بازگرداندن استقلال، عزت نفس و کیفیت زندگی بیمار متمرکز است. همکاری نزدیک بیمار و پایبندی به برنامه تمرینی خانگی، کلید موفقیت در این مسیر درمانی است. با مداخله به موقع و مناسب کاردرمانی، اکثر بیماران میتوانند به سطح عملکردی قابل قبول و رضایتبخشی بازگردند.